Η συζήτηση γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει συχνά τα χαρακτηριστικά μιας θρησκευτικής ευλάβειας. Από τη Silicon Valley μέχρι τις Βρυξέλλες, η υπόσχεση είναι κοινή: μια εκρηκτική άνοδος της παραγωγικότητας που θα λύσει το πρόβλημα της οικονομικής στασιμότητας της Δύσης. Ωστόσο, ο Χριστόφορος Πισσαρίδης, ο Κύπριος νομπελίστας οικονομολόγος και κορυφαίος ειδικός στα θέματα εργασίας, έρχεται να ρίξει «κρύο νερό» σε αυτές τις προσδοκίες. Σύμφωνα με τον Πισσαρίδη, η ΤΝ, αν και επαναστατική, ενδέχεται να μην καταφέρει να μετακινήσει τη βελόνα του παγκόσμιου ΑΕΠ όσο προβλέπουν οι υπερβολικά αισιόδοξες αναλύσεις των επενδυτικών τραπεζών.
Το παράδοξο των υπηρεσιών και η «ανθρώπινη επαφή»
Το κεντρικό επιχείρημα του Πισσαρίδη βασίζεται στη δομή των σύγχρονων ανεπτυγμένων οικονομιών. Σε αντίθεση με την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης, όπου η αυτοματοποίηση της παραγωγής αγαθών μπορούσε να οδηγήσει σε τεράστια κέρδη αποδοτικότητας, οι σημερινές οικονομίες κυριαρχούνται από τις υπηρεσίες. Τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση, η φιλοξενία και η προσωπική φροντίδα αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος της απασχόλησης και του ΑΕΠ. Σε αυτούς τους τομείς, η «παραγωγικότητα» είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον χρόνο που αφιερώνει ένας άνθρωπος σε έναν άλλον.
«Μπορείς να χρησιμοποιήσεις την ΤΝ για να γράψεις έναν κώδικα πιο γρήγορα, αλλά δεν μπορείς να την χρησιμοποιήσεις για να επιταχύνεις τη φροντίδα ενός ηλικιωμένου ή τη συναισθηματική υποστήριξη ενός μαθητή χωρίς να υποβαθμίσεις την ποιότητα της υπηρεσίας», σημειώνει ο νομπελίστας.
Αυτό το φαινόμενο, γνωστό και ως «νόσος του Baumol», υποδηλώνει ότι καθώς η τεχνολογία αυξάνει την παραγωγικότητα στη μεταποίηση, το κόστος των υπηρεσιών που απαιτούν ανθρώπινη εργασία αυξάνεται αναλογικά, κρατώντας τη συνολική οικονομική ανάπτυξη σε χαμηλότερα επίπεδα από τα αναμενόμενα. Ο Πισσαρίδης υποστηρίζει ότι η ΤΝ θα αυτοματοποιήσει κυρίως εργασίες γραφείου (white-collar tasks), αλλά η μεγάλη μάζα της αγοράς εργασίας που βασίζεται στην ενσυναίσθηση και τη φυσική παρουσία θα παραμείνει ανέπαφη.
Η πρόκληση της ανακατανομής της εργασίας
Παρά τον σκεπτικισμό του για την παραγωγικότητα, ο Πισσαρίδης δεν υποτιμά τις αλλαγές που θα φέρει η ΤΝ στη φύση της εργασίας. Προβλέπει μια σημαντική μετατόπιση των δεξιοτήτων. Οι εργαζόμενοι θα πρέπει να επικεντρωθούν σε αυτό που η μηχανή δεν μπορεί να κάνει: τη λήψη αποφάσεων με βάση την ηθική, τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων και τη διαχείριση ανθρώπινων σχέσεων. Αυτό, ωστόσο, δημιουργεί ένα κοινωνικό χάσμα. Όσοι δεν μπορούν να προσαρμοστούν σε αυτό το νέο μοντέλο κινδυνεύουν με περιθωριοποίηση, όχι απαραίτητα επειδή θα μείνουν άνεργοι, αλλά επειδή οι θέσεις εργασίας που θα απομείνουν γι' αυτούς θα είναι χαμηλής προστιθέμενης αξίας και χαμηλών απολαβών.
- Η ΤΝ θα βελτιώσει την αποδοτικότητα σε συγκεκριμένα επαγγέλματα (νομικά, προγραμματισμός, διοίκηση).
- Οι τομείς «εντάσεως εργασίας» θα συνεχίσουν να απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος του εργατικού δυναμικού.
- Η ανάγκη για δια βίου μάθηση γίνεται επιτακτική, αλλά το κράτος δεν είναι ακόμα έτοιμο να την υποστηρίξει.
- Η τετραήμερη εργασία μπορεί να γίνει πραγματικότητα, όχι όμως λόγω έκρηξης πλούτου, αλλά ως μέσο διανομής της διαθέσιμης εργασίας.
Το φάντασμα του Solow και η πραγματικότητα των αριθμών
Ο Πισσαρίδης αναφέρεται εμμέσως στο περίφημο παράδοξο του Robert Solow από το 1987: «Βλέπουμε την εποχή των υπολογιστών παντού, εκτός από τα στατιστικά στοιχεία για την παραγωγικότητα». Φοβάται ότι η ΤΝ θα ακολουθήσει την ίδια πορεία. Ενώ οι μεμονωμένες εταιρείες θα βλέπουν κέρδη, ο εθνικός δείκτης παραγωγικότητας μπορεί να παραμείνει στάσιμος, καθώς το εργατικό δυναμικό θα μετακινείται σε τομείς χαμηλής παραγωγικότητας (όπως η παροχή υπηρεσιών) για να καλύψει τις ανάγκες μιας γηράσκουσας κοινωνίας.
Συμπερασματικά, η ανάλυση του Πισσαρίδη αποτελεί μια αναγκαία υπενθύμιση ότι η τεχνολογία δεν λειτουργεί σε κενό. Οι νόμοι της προσφοράς και της ζήτησης, η δημογραφία και η ανθρώπινη φύση θέτουν όρια στο πόσο μπορεί να «τρέξει» μια οικονομία. Η ΤΝ θα αλλάξει τον τρόπο που ζούμε, αλλά η ελπίδα για μια αυτόματη επιστροφή στους ρυθμούς ανάπτυξης της δεκαετίας του '60 μοιάζει, προς το παρόν, με οικονομική ουτοπία. Η πρόκληση για τους πολιτικούς δεν είναι μόνο η υιοθέτηση της ΤΝ, αλλά η διαχείριση μιας οικονομίας όπου η ανθρώπινη εργασία θα παραμείνει ακριβή και αναντικατάστατη στους πιο κρίσιμους τομείς της ζωής μας.
