Υπάρχει ένα παράδοξο στην ευρωπαϊκή ιστορία: ακόμη και ηγέτες μεγάλου διαμετρήματος συχνά αποτυγχάνουν να αντιληφθούν το εύρος των δομικών αλλαγών την ώρα που συμβαίνουν. Στη δεκαετία του 1980, προσωπικότητες όπως ο Φρανσουά Μιτεράν, ο Χέλμουτ Σμιτ, ο Χέλμουτ Κολ και ο Ανδρέας Παπανδρέου —άνθρωποι με βαθιά ιστορική συνείδηση— βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια μεταβολή που δεν αναγνώρισαν αμέσως στην ολότητά της: τη μετάβαση από τον κρατικό έλεγχο στην απελευθέρωση των αγορών και την παγκοσμιοποίηση.
Το μάθημα της δεκαετίας του 1980
Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, οι χρηματοπιστωτικές αγορές απελευθερώθηκαν και οι περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων υποχώρησαν. Η εμπειρία του Μιτεράν το 1981 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Εξελέγη με ένα πρόγραμμα εθνικοποιήσεων και ενίσχυσης του κοινωνικού κράτους, για να αναγκαστεί μόλις δύο χρόνια αργότερα σε μια απότομη στροφή προς τη δημοσιονομική αυστηρότητα, καθώς η ελευθερία άσκησης πολιτικής περιοριζόταν πλέον από τις διεθνείς αγορές.
Αντίστοιχα, ο Ανδρέας Παπανδρέου προσπαθούσε να θεραπεύσει τις ανισότητες ενός παλιού οικονομικού μοντέλου τη στιγμή που γεννιόταν ένα καινούργιο. Οι ηγέτες αυτοί έβλεπαν τις επιμέρους αλλαγές, αλλά δυσκολεύονταν να κατανοήσουν ότι όλες μαζί συγκροτούσαν ένα νέο σύστημα που αντέστρεφε τη σχέση κράτους-αγοράς.
Η σημερινή αναλογία
Σήμερα, βρισκόμαστε μπροστά σε μια παρόμοια πρόκληση. Αντιμετωπίζουμε τους δασμούς, τον προστατευτισμό, τις ενεργειακές ανατροπές και την τεχνολογική αντιπαράθεση ΗΠΑ-Κίνας ως μεμονωμένες κρίσεις. Ωστόσο, ενδέχεται να πρόκειται για εκφράσεις μιας ενιαίας, μεγάλης αλλαγής: της επιστροφής του κράτους στην οικονομία ως φορέα εθνικής ισχύος και ασφάλειας.
- Η ασφάλεια της εφοδιαστικής αλυσίδας υπερτερεί πλέον του χαμηλού κόστους.
- Η ενεργειακή αυτονομία γίνεται σημαντικότερη από τη φθηνή προμήθεια.
- Το εμπόριο μετατρέπεται από μηχανισμό αποτελεσματικότητας σε εργαλείο γεωπολιτικής.
Η Ευρώπη, οικοδομημένη πάνω στην πίστη στις ανοικτές αγορές, κινδυνεύει να αναζητά λύσεις με εργαλεία του χθεσινού κόσμου. Η μετάβαση από την ανεμπόδιστη παγκοσμιοποίηση προς την οικονομική ανθεκτικότητα και τη γεωπολιτική κυριαρχία είναι ήδη σε εξέλιξη, και το ερώτημα παραμένει αν η ευρωπαϊκή ηγεσία θα τη διαβάσει εγκαίρως.
