Η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται για άλλη μια φορά αντιμέτωπη με το φάντασμα του πληθωρισμού των τροφίμων, καθώς τα τελευταία στοιχεία από τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) δείχνουν μια ανησυχητική τάση. Για τρίτο συνεχή μήνα, οι διεθνείς τιμές των βασικών αγαθών σημειώνουν άνοδο, ανατρέποντας την πρόσκαιρη αισιοδοξία για σταθεροποίηση των αγορών μετά την κρίση της πανδημίας και την αρχική φάση του πολέμου στην Ουκρανία. Αυτή τη φορά, το επίκεντρο της ανησυχίας μετατοπίζεται νοτιότερα, στα Στενά του Ορμούζ και την ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, όπου οι γεωπολιτικές εντάσεις δημιουργούν ένα εκρηκτικό κοκτέιλ για την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα.
Ο Δείκτης FAO και η Ανοδική Τροχιά
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του FAO, ο Δείκτης Τιμών Τροφίμων, ο οποίος παρακολουθεί τις μηνιαίες μεταβολές στις διεθνείς τιμές ενός καλαθιού βασικών ειδών διατροφής, παρουσίασε αύξηση που επηρεάζεται κυρίως από τα δημητριακά και τα φυτικά έλαια. Παρά το γεγονός ότι η παραγωγή σε ορισμένες περιοχές του κόσμου παραμένει σε ικανοποιητικά επίπεδα, το κόστος μεταφοράς και η αβεβαιότητα στις θαλάσσιες οδούς ωθούν τις τιμές προς τα πάνω. Οι αναλυτές επισημαίνουν ότι δεν πρόκειται απλώς για ένα ζήτημα προσφοράς και ζήτησης, αλλά για μια δομική κρίση που συνδέεται άρρηκτα με την ενέργεια.
Τα φυτικά έλαια, για παράδειγμα, είδαν τις τιμές τους να αυξάνονται λόγω της περιορισμένης παραγωγής στη Νοτιοανατολική Ασία, αλλά και λόγω της αυξημένης ζήτησης για βιοντίζελ. Ταυτόχρονα, τα σιτηρά επηρεάζονται από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες σε βασικές εξαγωγικές χώρες, αλλά το μεγαλύτερο «βαρίδι» παραμένει το κόστος των logistics, το οποίο διογκώνεται από την ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή.
Το Σημείο Μηδέν: Στενά του Ορμούζ
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν ίσως την πιο κρίσιμη θαλάσσια αρτηρία του πλανήτη. Από εκεί διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και ένα τεράστιο ποσοστό του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Η σύνδεση μεταξύ Ορμούζ και πιάτου του καταναλωτή είναι άμεση και πολυεπίπεδη. Πρώτον, η αύξηση της τιμής της ενέργειας αυξάνει αυτόματα το κόστος παραγωγής των λιπασμάτων, τα οποία είναι ενεργοβόρα. Χωρίς φθηνά λιπάσματα, η αγροτική παραγωγή μειώνεται ή γίνεται ασύμφορη, οδηγώντας σε υψηλότερες τιμές στα ράφια.
Δεύτερον, η ανασφάλεια στα Στενά οδηγεί σε κατακόρυφη αύξηση των ασφαλίστρων για τα εμπορικά πλοία. Όταν τα πλοία που μεταφέρουν σιτηρά ή ζάχαρη αναγκάζονται να αλλάξουν δρομολόγιο ή να πληρώσουν υπέρογκα ποσά για ασφάλιση κινδύνου, το κόστος αυτό μετακυλίεται στον τελικό καταναλωτή. Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς μια στρατιωτική αντιπαράθεση· είναι ένας οικονομικός στραγγαλισμός που πλήττει πρωτίστως τις αναπτυσσόμενες οικονομίες, οι οποίες εξαρτώνται από τις εισαγωγές τροφίμων.
Επισιτιστική Ασφάλεια και Κοινωνική Ευστάθεια
Η ιστορία έχει δείξει ότι οι αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων αποτελούν συχνά τον προάγγελο κοινωνικών αναταραχών. Η «Αραβική Άνοιξη» του 2011 πυροδοτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την αύξηση της τιμής του ψωμιού. Σήμερα, με τον πληθωρισμό να παραμένει επίμονος σε πολλές χώρες της Δύσης και να καλπάζει στον παγκόσμιο Νότο, η νέα άνοδος των τιμών δημιουργεί ένα επικίνδυνο περιβάλλον. Οι κυβερνήσεις καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στη δημοσιονομική πειθαρχία και την ανάγκη στήριξης των ευάλωτων νοικοκυριών.
Επιπλέον, η κλιματική κρίση λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος για αυτά τα προβλήματα. Η ξηρασία στη Βραζιλία και οι πλημμύρες στην Κίνα έχουν ήδη πλήξει τις σοδειές καλαμποκιού και ρυζιού. Όταν σε αυτά τα φυσικά φαινόμενα προστίθενται οι γεωπολιτικοί αποκλεισμοί, το σύστημα φτάνει στα όριά του. Η διεθνής κοινότητα, μέσω του ΟΗΕ, προειδοποιεί ότι αν δεν υπάρξει αποκλιμάκωση στη Μέση Ανατολή, ο κόσμος μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με μια νέα επισιτιστική κρίση που θα ξεπεράσει σε ένταση εκείνη του 2022.
Συμπεράσματα και Προοπτικές
Η εξάρτηση της παγκόσμιας διατροφής από λίγα στρατηγικά περάσματα και από τις τιμές των ορυκτών καυσίμων αποδεικνύεται η αχίλλειος πτέρνα της παγκοσμιοποίησης. Η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο βραχυπρόθεσμη. Απαιτείται μια δομική στροφή προς την τοπική παραγωγή, την ανθεκτική γεωργία και την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα που χρησιμοποιούνται στα λιπάσματα. Μέχρι τότε, όμως, οι καταναλωτές θα παραμένουν όμηροι των γεωπολιτικών παιχνιδιών στα Στενά του Ορμούζ και των αποφάσεων που λαμβάνονται σε κέντρα ισχύος μακριά από τα χωράφια και τις αγορές τροφίμων.
