Economist: Μπορεί μια χώρα να πλουτίσει εξάγοντας ανθρώπους αντί για προϊόντα;

Για δεκαετίες, η συνταγή για την εθνική ευημερία ήταν ξεκάθαρη: κατασκευάστε πράγματα και πουλήστε τα στον υπόλοιπο κόσμο. Από την Ιαπωνία της δεκαετίας του '50 έως την Κίνα του 2000, η εκβιομηχάνιση με εξαγωγικό προσανατολισμό ήταν ο «χρυσός κανόνας» για τη μετάβαση από τη φτώχεια στον πλούτο. Ωστόσο, καθώς η αυτοματοποίηση μειώνει την ανάγκη για φθηνά εργατικά χέρια στα εργοστάσια και ο προστατευτισμός κερδίζει έδαφος στη Δύση, το μοντέλο αυτό φαίνεται να πνέει τα λοίσθια. Σε αυτό το πλαίσιο, μια προκλητική ανάλυση του Economist θέτει ένα ερώτημα που κάποτε θα θεωρούνταν αιρετικό: Μπορεί η εξαγωγή ανθρώπων —και όχι αγαθών— να αποτελέσει τη νέα οδό προς την ανάπτυξη;

Η αποτυχία του βιομηχανικού ονείρου

Η παραδοσιακή πορεία προς την ανάπτυξη βασιζόταν στη μετακίνηση των αγροτών από τους αγρούς στα εργοστάσια. Η μεταποίηση προσέφερε μαζική απασχόληση, σταθερούς μισθούς και μια βάση για την ανάπτυξη τεχνολογικών δεξιοτήτων. Σήμερα, όμως, η «πρόωρη αποβιομηχάνιση» πλήττει πολλές αναπτυσσόμενες χώρες. Τα ρομπότ είναι πλέον φθηνότερα από τους ανειδίκευτους εργάτες, γεγονός που σημαίνει ότι οι χώρες χαμηλού εισοδήματος δεν μπορούν πλέον να ανταγωνιστούν μέσω του κόστους εργασίας. Επιπλέον, η παγκόσμια ζήτηση για φυσικά προϊόντα δείχνει σημάδια κορεσμού, ενώ η ζήτηση για υπηρεσίες και εξειδικευμένη εργασία εκτοξεύεται.

Σε αυτό το τοπίο, χώρες όπως οι Φιλιππίνες, η Ινδία, η Αίγυπτος και το Μεξικό έχουν ανακαλύψει μια εναλλακτική: την εξαγωγή εργατικού δυναμικού. Αντί να προσπαθούν να προσελκύσουν ξένες επενδύσεις για την κατασκευή εργοστασίων, εκπαιδεύουν τους πολίτες τους για να εργαστούν στο εξωτερικό. Τα εμβάσματα που στέλνουν πίσω αυτοί οι μετανάστες έχουν γίνει ο ακρογωνιαίος λίθος πολλών οικονομιών, συχνά ξεπερνώντας τα έσοδα από τις εξαγωγές παραδοσιακών προϊόντων ή την ξένη άμεση βοήθεια.

Η οικονομική δύναμη των εμβασμάτων

Τα στοιχεία είναι εντυπωσιακά. Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα εμβάσματα προς τις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος ξεπέρασαν τα 650 δισεκατομμύρια δολάρια το 2023. Για ορισμένες χώρες, όπως το Τατζικιστάν ή ο Λίβανος, τα κεφάλαια αυτά αντιπροσωπεύουν πάνω από το ένα τρίτο του ΑΕΠ τους. Ακόμη και σε μεγαλύτερες οικονομίες, η επίδραση είναι καταλυτική. Τα εμβάσματα λειτουργούν ως ένα είδος «κοινωνικής ασφάλισης» που χρηματοδοτείται απευθείας από την παγκόσμια αγορά εργασίας, παρακάμπτοντας τη συχνά διεφθαρμένη ή αναποτελεσματική κρατική γραφειοκρατία.

• Σταθερότητα: Σε αντίθεση με τις ξένες επενδύσεις που αποσύρονται σε περιόδους κρίσης, τα εμβάσματα αυξάνονται όταν η πατρίδα του μετανάστη αντιμετωπίζει δυσκολίες.
• Άμεση ανακούφιση της φτώχειας: Τα χρήματα πηγαίνουν απευθείας στα νοικοκυριά για τροφή, εκπαίδευση και υγεία.
• Συνάλλαγμα: Αποτελούν κρίσιμη πηγή σκληρού νομίσματος για την εισαγωγή απαραίτητων αγαθών και την εξυπηρέτηση του χρέους.

Ωστόσο, ο Economist επισημαίνει ότι αυτή η στρατηγική δεν στερείται κινδύνων. Η «ολλανδική νόσος» (Dutch disease) παραμονεύει: η μεγάλη εισροή ξένου νομίσματος μπορεί να ανατιμήσει το τοπικό νόμισμα, καθιστώντας τις εγχώριες επιχειρήσεις λιγότερο ανταγωνιστικές και εγκλωβίζοντας τη χώρα σε μια συνεχή εξάρτηση από τη μετανάστευση.

Brain Drain ή Brain Gain;

Το μεγαλύτερο επιχείρημα κατά της «εξαγωγής ανθρώπων» είναι η διαρροή εγκεφάλων (brain drain). Όταν οι καλύτεροι και οι πιο λαμπροί νέοι εγκαταλείπουν τη χώρα τους, η εγχώρια οικονομία χάνει το πιο δυναμικό της στοιχείο. Ποιος θα χτίσει τις τοπικές επιχειρήσεις, ποιος θα στελεχώσει τα νοσοκομεία και ποιος θα διδάξει στα πανεπιστήμια; Η απάντηση του Economist είναι πιο αποχρώσα. Υπάρχει και το φαινόμενο του «brain gain»: η προοπτική της μετανάστευσης παρακινεί περισσότερους ανθρώπους να σπουδάσουν, αυξάνοντας το συνολικό επίπεδο εκπαίδευσης στη χώρα, ακόμη και αν ένα ποσοστό τελικά φύγει.

«Η μετανάστευση δεν είναι απλώς μια διαρροή πόρων, αλλά ένα δίκτυο. Οι μετανάστες φέρνουν πίσω γνώσεις, διασυνδέσεις και κεφάλαια που μπορούν να πυροδοτήσουν την επιχειρηματικότητα στην πατρίδα τους».

Επιπλέον, στην ψηφιακή εποχή, η «εξαγωγή ανθρώπων» παίρνει μια νέα μορφή: την εξαγωγή υπηρεσιών μέσω τηλεργασίας. Ένας προγραμματιστής στο Ναϊρόμπι που εργάζεται για μια εταιρεία στο Λονδίνο «εξάγει» την εργασία του χωρίς να εγκαταλείψει την οικογένειά του ή να ξοδέψει το εισόδημά του στο εξωτερικό. Αυτό το μοντέλο συνδυάζει τα πλεονεκτήματα των εμβασμάτων με τη διατήρηση του ανθρώπινου κεφαλαίου εντός των συνόρων.

Το μέλλον της εθνικής ανάπτυξης

Μπορεί λοιπόν μια χώρα να γίνει πλούσια μόνο μέσω των μεταναστών της; Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι τα εμβάσματα μπορούν να βγάλουν εκατομμύρια ανθρώπους από τη φτώχεια, αλλά σπάνια αρκούν για να μετατρέψουν μια χώρα σε βιομηχανική δύναμη. Απαιτείται μια λεπτή ισορροπία. Οι χώρες πρέπει να αντιμετωπίζουν τους μετανάστες τους ως στρατηγικό περιουσιακό στοιχείο, διευκολύνοντας τη ροή κεφαλαίων και γνώσης πίσω στην πατρίδα, ενώ ταυτόχρονα βελτιώνουν τις τοπικές συνθήκες ώστε η επιστροφή —ή η παραμονή— να αποτελεί ελκυστική επιλογή.

Σε έναν κόσμο που γερνάει, η ζήτηση για εργασία στις πλούσιες χώρες θα παραμείνει ακόρεστη. Οι αναπτυσσόμενες χώρες που θα καταφέρουν να «εξάγουν» το εργατικό τους δυναμικό με έξυπνο τρόπο, επενδύοντας στην παιδεία και διατηρώντας δεσμούς με τη διασπορά, ίσως βρουν ένα μονοπάτι προς την ευημερία που δεν περνά μέσα από τις καπνοδόχους των εργοστασίων του 20ού αιώνα.