Η πρόσφατη απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου να κρίνει απαράδεκτη την προσφυγή της Ευρωπαίας Γενικής Εισαγγελέως, Λάουρα Κοβέσι, δεν αποτελεί απλώς μια δικονομική εξέλιξη· είναι το τελευταίο επεισόδιο σε μια παρατεταμένη και έντονη θεσμική αντιπαράθεση μεταξύ των ελληνικών δικαστικών αρχών και της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO). Στο επίκεντρο της διαμάχης βρίσκεται η διάρκεια της θητείας των Ελλήνων Εντεταλμένων Ευρωπαίων Εισαγγελέων (EDPs), η οποία στην Ελλάδα έχει οριστεί στα δύο έτη, σε αντίθεση με την πενταετή θητεία που προτείνει και εφαρμόζει η EPPO στα περισσότερα κράτη-μέλη.
Το Νομικό Υπόβαθρο και η Ουσία της Διαφωνίας
Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ιδρύθηκε με στόχο την καταπολέμηση της απάτης κατά των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για να επιτελέσει το έργο της, βασίζεται στους Εντεταλμένους Ευρωπαίους Εισαγγελείς, οι οποίοι λειτουργούν εντός των εθνικών δικαιοδοσιών αλλά υπάγονται απευθείας στο Λουξεμβούργο. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2017/1939 προβλέπει ότι οι εισαγγελείς αυτοί πρέπει να απολαμβάνουν πλήρη ανεξαρτησία από τις εθνικές κυβερνήσεις και τις εγχώριες δικαστικές ιεραρχίες.
Η ελληνική κυβέρνηση, μέσω του Νόμου 4786/2021, θέσπισε μια διετή θητεία για τους Έλληνες EDPs, με δυνατότητα ανανέωσης. Η Λάουρα Κοβέσι υποστηρίζει σθεναρά ότι μια τόσο σύντομη θητεία υπονομεύει την ανεξαρτησία των εισαγγελέων. Το επιχείρημα είναι σαφές: ένας εισαγγελέας που γνωρίζει ότι η παραμονή του στη θέση εξαρτάται από μια απόφαση που λαμβάνεται κάθε δύο χρόνια σε εθνικό επίπεδο, ενδέχεται να αισθάνεται ευάλωτος σε πιέσεις, ειδικά όταν χειρίζεται υποθέσεις διαφθοράς που εμπλέκουν υψηλόβαθμα πολιτικά ή επιχειρηματικά στελέχη.
Ο Άρειος Πάγος, ωστόσο, απέρριψε την προσφυγή της κ. Κοβέσι ως «απαράδεκτη», κρίνοντας ουσιαστικά ότι η Ευρωπαία Γενική Εισαγγελέας δεν νομιμοποιείται να προσβάλει την εσωτερική οργάνωση της ελληνικής δικαιοσύνης με αυτόν τον τρόπο. Η απόφαση αυτή ερμηνεύεται από πολλούς ως μια κίνηση προάσπισης της εθνικής δικαστικής κυριαρχίας, αλλά ταυτόχρονα εγείρει ερωτήματα για τη συμμόρφωση της Ελλάδας με το πνεύμα των ευρωπαϊκών κανονισμών.
Η Σημασία της Πενταετίας και ο Κίνδυνος των Πιέσεων
Γιατί η EPPO επιμένει στην πενταετία; Η απάντηση κρύβεται στη φύση των υποθέσεων που καλείται να διαχειριστεί η υπηρεσία. Η διερεύνηση οικονομικών εγκλημάτων, απάτης με κονδύλια της ΕΕ και διασυνοριακών κυκλωμάτων ΦΠΑ είναι εξαιρετικά περίπλοκη και χρονοβόρα. Μια διετής θητεία συχνά δεν επαρκεί ούτε καν για την ολοκλήρωση της προκαταρκτικής εξέτασης σε μεγάλες υποθέσεις. Η συχνή εναλλαγή προσώπων διασπά τη θεσμική μνήμη και καθυστερεί την απονομή δικαιοσύνης.
Επιπλέον, υπάρχει η διάσταση της «σιωπηρής πειθάρχησης». Όπως επισημαίνουν νομικοί αναλυτές, ο κίνδυνος δεν είναι πάντα η άμεση παρέμβαση, αλλά η αυτοσυγκράτηση που μπορεί να επιδείξει ένας εισαγγελέας προκειμένου να μην διαταράξει τις σχέσεις του με το εγχώριο κατεστημένο, διασφαλίζοντας έτσι την ανανέωση της θητείας του. Η πενταετία προσφέρει έναν επαρκή ορίζοντα ασφαλείας, επιτρέποντας στον λειτουργό να επικεντρωθεί στο έργο του χωρίς το άγχος της επαναξιολόγησης από το εθνικό Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα.
Το Ευρύτερο Πλαίσιο: Κράτος Δικαίου και Τέμπη
Η απόφαση του Αρείου Πάγου έρχεται σε μια περίοδο που η Ελλάδα βρίσκεται υπό το μικροσκόπιο των ευρωπαϊκών θεσμών για θέματα Κράτους Δικαίου. Η εμπλοκή της EPPO στην έρευνα για τη Σύμβαση 717, η οποία συνδέεται άμεσα με την τραγωδία των Τεμπών, έχει προσδώσει στην αντιπαράθεση αυτή μια έντονη πολιτική χροιά. Η κ. Κοβέσι έχει εκφράσει δημόσια τις ανησυχίες της για τα εμπόδια που συναντά η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία στην Ελλάδα, αναφερόμενη ακόμη και σε ζητήματα βουλευτικής ασυλίας και περιορισμών στη διερεύνηση υπουργικών ευθυνών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η απόρριψη της προσφυγής για τη θητεία των εισαγγελέων εκλαμβάνεται από ορισμένους ως μια προσπάθεια «στεγανοποίησης» της ελληνικής δικαιοσύνης από τις ευρωπαϊκές επιταγές. Από την άλλη πλευρά, κύκλοι του Αρείου Πάγου υποστηρίζουν ότι η ελληνική νομοθεσία παρέχει επαρκείς εγγυήσεις ανεξαρτησίας και ότι η οργάνωση των δικαστικών αρχών αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα του κράτους-μέλους.
Συμπέρασμα και Επόμενα Βήματα
Η ρήξη μεταξύ Αθήνας και Λουξεμβούργου δεν φαίνεται να εκτονώνεται. Είναι πολύ πιθανό το ζήτημα να μεταφερθεί στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) μέσω της διαδικασίας της προδικαστικής παραπομπής ή μέσω μιας προσφυγής επί παραβάσει από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η Ευρώπη παρακολουθεί στενά αν η Ελλάδα θα επιλέξει το δρόμο της εναρμόνισης με τα ευρωπαϊκά πρότυπα ή αν θα εμμείνει σε μια στάση που τροφοδοτεί την καχυποψία για την ποιότητα της δικαστικής ανεξαρτησίας στη χώρα.
Η δικαιοσύνη δεν πρέπει μόνο να απονέμεται, αλλά και να φαίνεται ότι απονέμεται. Στην περίπτωση των Ευρωπαίων Εισαγγελέων, η θεσμική θωράκιση της θητείας τους είναι το ελάχιστο προαπαιτούμενο για να πειστούν οι πολίτες ότι η έρευνα για το δημόσιο χρήμα και τη διαφθορά διεξάγεται χωρίς φόβο και πάθος.
