Η πρόσφατη αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ελληνική οικονομία φέρνει μαζί της έναν αέρα ανακούφισης, αλλά και μια σκληρή υπενθύμιση. Από τη μία πλευρά, η Ελλάδα εμφανίζεται ως ο «καλός μαθητής» της Ευρωζώνης όσον αφορά τη δημοσιονομική πειθαρχία. Τα ελλείμματα του παρελθόντος, που οδήγησαν στη δεκαετή κρίση, κλείνουν με ρυθμούς που προκαλούν θαυμασμό στις Βρυξέλλες. Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια των αριθμών, αναδύεται μια άλλη, πιο ανησυχητική εικόνα: το χάσμα του αύριο —το χάσμα στην τεχνολογία, την καινοτομία και το παραγωγικό μοντέλο— παραμένει όχι μόνο ανοιχτό, αλλά και δυνητικά διευρυνόμενο.
Η Δημοσιονομική Επιστροφή: Μια Νίκη του Χθες
Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η Ελλάδα έχει διανύσει μια εντυπωσιακή απόσταση. Η ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας, η μείωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ και η επίτευξη πρωτογενών πλεονασμάτων αποτελούν ορόσημα που πριν από λίγα χρόνια φάνταζαν ακατόρθωτα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η χώρα δεν είναι πλέον το «μαύρο πρόβατο», αλλά ένας πυλώνας σταθερότητας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Αυτή η επιτυχία, όμως, αφορά κυρίως τη διόρθωση των λαθών του παρελθόντος. Είναι η εκκαθάριση των λογαριασμών μιας εποχής που τελείωσε βίαια το 2010.
Το πρόβλημα έγκειται στο ότι η δημοσιονομική εξυγίανση, αν και αναγκαία συνθήκη, δεν είναι ικανή από μόνη της να εγγυηθεί την ευημερία σε έναν κόσμο που μετασχηματίζεται από την Τεχνητή Νοημοσύνη και την πράσινη μετάβαση. Όπως σημειώνουν αναλυτές, «διορθώνουμε τους ισολογισμούς μας, αλλά δεν αναβαθμίζουμε τη μηχανή μας». Η ανάπτυξη που βασίζεται στην κατανάλωση, τον τουρισμό και τις κατασκευές έχει ημερομηνία λήξης, ειδικά όταν οι ανταγωνιστές μας επενδύουν δισεκατομμύρια στην «οικονομία της γνώσης».
Το Χάσμα της Παραγωγικότητας και η Ψηφιακή Υστέρηση
Ενώ τα δημοσιονομικά ελλείμματα μειώνονται, το «έλλειμμα καινοτομίας» παραμένει ανησυχητικά υψηλό. Η Ελλάδα εξακολουθεί να κατατάσσεται χαμηλά στους δείκτες ψηφιακής οικονομίας και κοινωνίας (DESI) της ΕΕ, παρά τα σημαντικά βήματα στον ψηφιακό μετασχηματισμό του κράτους (gov.gr). Η διαφορά είναι ότι ο ψηφιακός εκσυγχρονισμός της γραφειοκρατίας δεν ισοδυναμεί με ψηφιακό μετασχηματισμό της παραγωγής.
- Οι επενδύσεις σε Έρευνα και Ανάπτυξη (R&D) παραμένουν κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
- Οι ελληνικές επιχειρήσεις, στην πλειονότητά τους μικρομεσαίες, δυσκολεύονται να ενσωματώσουν τεχνολογίες αιχμής όπως το cloud computing και η ανάλυση δεδομένων.
- Η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού (ICT specialists) δημιουργεί ένα «ταβάνι» στις δυνατότητες ανάπτυξης των εγχώριων εταιρειών τεχνολογίας.
Αυτό το χάσμα είναι που θα καθορίσει τη θέση της Ελλάδας στον διεθνή καταμερισμό εργασίας τα επόμενα είκοσι χρόνια. Αν παραμείνουμε μια οικονομία υπηρεσιών χαμηλής προστιθέμενης αξίας, η δημοσιονομική σταθερότητα θα είναι απλώς το προοίμιο μιας νέας περιθωριοποίησης.
Το Ταμείο Ανάκαμψης: Μια Ευκαιρία που δεν Πρέπει να Χαθεί
Το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) αποτελεί το «όπλο» της Ελλάδας για να κλείσει αυτό το χάσμα. Ωστόσο, η κριτική που ασκείται αφορά την κατεύθυνση των πόρων. Υπάρχει ο κίνδυνος τα κεφάλαια να διοχετευθούν σε έργα υποδομής που απλώς συντηρούν το υπάρχον μοντέλο, αντί να χρηματοδοτήσουν την «εκρηκτική» καινοτομία. Η πρόκληση είναι να περάσουμε από την απορρόφηση των κονδυλίων στην αξιοποίησή τους με όρους πολλαπλασιαστικού αποτελέσματος.
«Δεν αρκεί να χτίζουμε δρόμους και λιμάνια· πρέπει να χτίσουμε τα οικοσυστήματα που θα παράγουν την τεχνολογία του αύριο. Διαφορετικά, θα είμαστε οι καλύτεροι πελάτες των ξένων τεχνολογικών κολοσσών, πληρώνοντας με τα πλεονάσματα που με τόσο κόπο μαζέψαμε.»
Ανθρώπινο Κεφάλαιο και Δημογραφικό
Τέλος, το μεγαλύτερο χάσμα του αύριο είναι το δημογραφικό και η διαρροή εγκεφάλων (brain drain). Η Ελλάδα γερνάει ταχύτερα από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, και το εκπαιδευτικό της σύστημα παραμένει αποκομμένο από τις ανάγκες της σύγχρονης αγοράς εργασίας. Η επιστροφή των νέων επιστημόνων δεν θα γίνει μέσω επιδομάτων, αλλά μέσω της δημιουργίας θέσεων εργασίας που απαιτούν υψηλές δεξιότητες και προσφέρουν ανάλογες αμοιβές. Αν δεν γεφυρωθεί αυτό το χάσμα, η δημοσιονομική υγεία θα αφορά μια χώρα χωρίς δυναμισμό, μια «κοινωνία συνταξιούχων» που θα δυσκολεύεται να στηρίξει το ίδιο το κράτος πρόνοιας που προσπαθεί να διασώσει.
Συμπέρασμα
Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι. Η επιτυχία στο μέτωπο των ελλειμμάτων του χθες είναι μια αναγκαία νίκη, αλλά είναι μια νίκη τακτικής. Η στρατηγική νίκη θα κριθεί στο αν θα καταφέρουμε να μετατρέψουμε τη δημοσιονομική ασφάλεια σε εφαλτήριο για έναν ριζικό οικονομικό μετασχηματισμό. Το χάσμα του αύριο δεν περιμένει κανέναν, και ο χρόνος για να το κλείσουμε εξαντλείται.
