Όταν οι αλγόριθμοι επηρεάζουν κρίσιμες αποφάσεις —από την έγκριση δανείων και τις προσλήψεις έως την υγειονομική περίθαλψη— το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης παραχωρεί στους θιγόμενους το «Δικαίωμα στην Εξήγηση». Ωστόσο, μια συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας προειδοποιεί ότι η Εξηγήσιμη Τεχνητή Νοημοσύνη (XAI) αντιμετωπίζει επί του παρόντος ένα σημαντικό «κενό μετάφρασης» μεταξύ των νομικών απαιτήσεων και της τεχνικής εφαρμογής.
Το κενό στη διεπιστημονική σύνθεση
Η μελέτη εξέτασε 2.643 πηγές που δημοσιεύθηκαν από το 2024 και μετά, εστιάζοντας στο Άρθρο 15(1)(h) του GDPR και στο Άρθρο 86 της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AIA). Από τα 57 πλήρη κείμενα που αναλύθηκαν, μόνο 19 επέδειξαν ουσιαστική ενσωμάτωση νομικών και τεχνικών προοπτικών. Αυτή η έλλειψη σύνθεσης υποδηλώνει σοβαρά κενά στον τρόπο με τον οποίο το τρέχον ρυθμιστικό πλαίσιο γίνεται κατανοητό μεταξύ των διαφορετικών κλάδων.
Εμπόδια στη συμμόρφωση
Οι ερευνητές κατέγραψαν τρία προβληματικά πρότυπα στο σώμα των κειμένων:
- Συχνός εσφαλμένος προσδιορισμός της σχετικής νομικής βάσης του GDPR.
- Ελάχιστη ενασχόληση με την απόφαση Dun & Bradstreet του Δικαστηρίου της ΕΕ, πιθανώς λόγω του χρόνου δημοσίευσης.
- Μια επίμονη σύγχυση μεταξύ της μορφής της εξήγησης (που καθορίζεται από τον αποδέκτη) και του περιεχομένου της (που καθορίζεται από τον νομικό σκοπό).
Για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, η εργασία εισάγει το «Πλαίσιο Αποδέκτη/Σκοπού» και προτείνει ένα σχέδιο τεσσάρων φάσεων για την επιχειρησιακή εφαρμογή. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι χωρίς σημαντική πρόοδο στη μετάφραση του νόμου σε κώδικα, το Δικαίωμα στην Εξήγηση κινδυνεύει να παραμείνει μια τυπική υποχρέωση χωρίς τεχνικά υλοποιήσιμη οδό συμμόρφωσης.
