Στο περίπλοκο διπλωματικό σκάκι της Ανατολικής Μεσογείου και της Ευρασίας, οι κινήσεις σπάνια είναι τυχαίες. Η πρόσφατη συνάντηση και το κοινό ανακοινωθέν μεταξύ της νέας Ύπατης Εκπροσώπου της ΕΕ για την Εξωτερική Πολιτική, Κάγια Κάλας, και του Τούρκου Υπουργού Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, δεν αποτελεί απλώς μια εθιμοτυπική επαφή. Αντιθέτως, προμηνύει μια συνειδητή προσπάθεια «αναθέρμανσης» των σχέσεων Βρυξελλών και Άγκυρας, βασισμένη λιγότερο στις κοινές αξίες και περισσότερο στην αμοιβαία γεωπολιτική αναγκαιότητα.

Μετά από χρόνια ψυχρότητας, εντάσεων στην Ανατολική Μεσόγειο και παγωμένων ενταξιακών διαπραγματεύσεων, η ΕΕ φαίνεται να υιοθετεί μια πιο «συναλλακτική» προσέγγιση (transactional approach) απέναντι στην Τουρκία. Η Κάλας, γνωστή για την αποφασιστικότητά της στο θέμα της Ρωσίας, αντιλαμβάνεται ότι μια σταθερή και ευθυγραμμισμένη –όσο το δυνατόν– Τουρκία είναι απαραίτητη για την ασφάλεια της ευρωπαϊκής ηπείρου, ειδικά σε μια περίοδο που ο πόλεμος στην Ουκρανία και η αστάθεια στη Μέση Ανατολή αναδιαμορφώνουν τον παγκόσμιο χάρτη.

Η Ατζέντα της Συνεργασίας: Από την Οικονομία στην Ασφάλεια

Το κοινό ανακοινωθέν θέτει τις βάσεις για μια διευρυμένη συνεργασία που εκτείνεται σε πολλούς άξονες. Πρώτος και κύριος είναι ο τομέας της οικονομίας. Η επικαιροποίηση της Τελωνειακής Ένωσης παραμένει το «ιερό δισκοπότηρο» για την τουρκική οικονομία, η οποία ταλανίζεται από υψηλό πληθωρισμό και ανάγκη για ξένες επενδύσεις. Για την ΕΕ, η Τουρκία παραμένει ένας κρίσιμος εμπορικός εταίρος και ένας κόμβος εφοδιαστικών αλυσίδων που μπορεί να προσφέρει εναλλακτικές λύσεις στην εξάρτηση από την Κίνα.

Στο πεδίο της ασφάλειας, η συζήτηση επικεντρώνεται στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας και τη συνεργασία στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας. Η Τουρκία, ως μέλος του ΝΑΤΟ με τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό της συμμαχίας, κατέχει κλειδί στη νότια πτέρυγα της Ευρώπης. Η Κάλας φαίνεται να αναγνωρίζει ότι η απομόνωση της Άγκυρας θα μπορούσε να την ωθήσει περαιτέρω στην αγκαλιά της Μόσχας ή της Τεχεράνης, κάτι που οι Βρυξέλλες επιθυμούν να αποφύγουν πάση θυσία.

  • Εκσυγχρονισμός της Τελωνειακής Ένωσης για την τόνωση του διμερούς εμπορίου.
  • Ενίσχυση της συνεργασίας στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.
  • Στρατηγικός διάλογος για την περιφερειακή ασφάλεια (Ουκρανία, Νότιος Καύκασος, Λιβύη).
  • Διευκόλυνση των θεωρήσεων (visa) για Τούρκους επιχειρηματίες και φοιτητές.

Το Ακανθώδες Ζήτημα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και του Κυπριακού

Παρά το κλίμα αισιοδοξίας, τα δομικά προβλήματα παραμένουν. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να αγνοήσει τις εκθέσεις για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Τουρκία και τις διώξεις πολιτικών αντιπάλων. Η Κάλας, εκπροσωπώντας μια Ένωση που βασίζεται σε αξίες, βρίσκεται στην δύσκολη θέση να ισορροπήσει μεταξύ της realpolitik και της προάσπισης των δημοκρατικών προτύπων.

«Η σχέση μας με την Τουρκία είναι στρατηγικής σημασίας, αλλά η πρόοδος εξαρτάται από την αμοιβαία δέσμευση στις αρχές του διεθνούς δικαίου και των θεμελιωδών ελευθεριών», σημειώνουν διπλωματικές πηγές στις Βρυξέλλες.

Επιπλέον, το Κυπριακό παραμένει ο «ελέφαντας στο δωμάτιο». Οποιαδήποτε ουσιαστική αναβάθμιση των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας περνά αναπόφευκτα μέσα από τη Λευκωσία και την Αθήνα. Η Τουρκία επιμένει στη λύση των δύο κρατών, μια θέση που απορρίπτεται κατηγορηματικά από την ΕΕ. Η ικανότητα της Κάλας να πείσει την Άγκυρα για μια πιο εποικοδομητική στάση στο Κυπριακό θα αποτελέσει το απόλυτο τεστ για την αποτελεσματικότητα της νέας ευρωπαϊκής διπλωματίας.

Μετανάστευση: Το Μόνιμο Εργαλείο Πίεσης

Η μετανάστευση αποτελεί ίσως το πιο ισχυρό χαρτί στα χέρια του Χακάν Φιντάν. Η συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας του 2016 χρειάζεται ανανέωση και αυξημένη χρηματοδότηση. Η Άγκυρα φιλοξενεί εκατομμύρια πρόσφυγες και ζητά περισσότερη στήριξη, ενώ οι Βρυξέλλες τρέμουν μια νέα προσφυγική κρίση που θα μπορούσε να ενισχύσει περαιτέρω την ακροδεξιά στην Ευρώπη. Η «αναθέρμανση» των σχέσεων είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια προσπάθεια να διατηρηθεί αυτό το κανάλι επικοινωνίας ανοιχτό και λειτουργικό, προλαμβάνοντας μονομερείς ενέργειες που θα μπορούσαν να αποσταθεροποιήσουν την ΕΕ.

Συμπερασματικά, η συνάντηση Κάλας-Φιντάν δεν σηματοδοτεί την άμεση ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ –αυτό το σενάριο παραμένει μακρινό, αν όχι απίθανο. Σηματοδοτεί όμως τη μετάβαση σε μια νέα φάση «ώριμης γειτονίας», όπου τα δύο μέρη αναγνωρίζουν ότι είναι καταδικασμένα να συνεργαστούν σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο εχθρικός. Η επιτυχία αυτής της προσπάθειας θα κριθεί στις λεπτομέρειες των επόμενων μηνών και στην ικανότητα της Άγκυρας να προσφέρει απτές αποδείξεις καλής θέλησης.